מקאם רבי אבדימי דמן (חיפה) | مقام الحاخام عفيديمي (حيفا)

תקציר | ملخّص

בית הקברות היהודי הישן של חיפה ממוקם על אי עירוני תחום בין ששת נתיבי התנועה הסואנים של כביש 4. כמו לשווארמיות ולסוכנויות הרכב המלוות את שלושת נתיבי הכניסה לעיר גם לבית הקברות יש שלט חוצות משלו. השלט מעוצב ככיפת תכלת עגולה המתונססת מעל מבנה אבן קובייתי כאומר לעוברים ולשבים: "כאן קבור צדיק". מראה הכיפה על המבנה נראה טבעי וספק אם בעשרים השנים האחרונות מי מבאי המבנה תהה מדוע אין ביטוי בתקרת החלל הפנימי לכיפה היושבת מעליה. מעקב שיטתי אחר התפתחות המבנה וסביבתו לאורך 150 שנותיו מגלה כי הניסיון להדביק על המבנה כיפה כשלט חוצות הינו רק מהלך אחד מתוך סדרה של מהלכים שתכליתם להיאבק בגורל העירוני שנגזר עליו.

מתחת לכיפת הבטון הצבועה, אריחי האבן הנסורה, הנמכות הגבס והשלמות הבטון שאנו רואים כיום, מצוי מבנה אבן מלבני פשוט בעל שני חללים קימרוניים שהוקם בתחילת שנות ה-80 של המאה ה-19 במרכז בית הקברות היהודי של חיפה, על שפת הים. קומתו הנישאת מעל הקברים שסביבו ומיקומו בלב המתחם, כמו גם אימוץ שמו של רבי אבדימי דמן תחתיו, נועדו לשוות לו פאר ויוקרה בפני כל הבאים לעיר בדרך יפו הסמוכה. סלילת דרך יפו בשלהי המאה ה-19 והקפת בית הקברות בחומת אבן גוזרות עליו להיות בשולי בית הקברות כחלק בלתי נפרד מחומת המתחם. בשנים הראשונות, המבנה הופך למעין שער הכניסה של בית הקברות, כך שכל באי המתחם עוברים דרכו. עם התרחבות העיר והצטופפות הרקמה סביבו המבנה מאבד את חשיבותו הנופית כאובייקט מבודד בפתח הכניסה לעיר. תוך זמן קצר נפרץ שער חדש בחומת בית הקברות על חשבון השער הישן של המבנה. בחלוף השנים, הולך ונטמע המבנה בחומת בית הקברות, לצד הזנחה מתמשכת שלו ושל המתחם כולו. שמו עולה שוב רק עם התרחבות תופעת פולחן קברי הצדיקים בשנות ה-90 אשר מעוררת את המודעות הציבורית למצבו. סדרה של שיפוצים בחסות עמותות שונות מבצעים בו שלל התאמות לתפקידו החדש כבית כנסת קטן. מבין ההחלטות האדריכליות שמתקבלות במסגרת שיפוצים אלו ניכר הניסיון להבדיל אותו על פני חומת בית הקברות, וכן לשוות לו מראה של קבר צדיק גלילי ובכך למעשה למשוך אליו את תשומת הלב של העוברים בכביש 4 כאובייקט בעל זהות משלו.

تقع المقبرة اليهوديّة القديمة في حيفا في جزيرة حضريّة تحدّها ستّ مسارات مروريّة مزدحمة في الطريق السريع رقم 4. كما هو الحال بالنسبة لمطاعم الشاورما ووكالات السيارات الذين يرافقون المسارات المروريّة الثلاثة في مدخل المدينة، توجد للمقبرة أيضًا لافتة كبيرة خاصّة بها. تمّ تصميم اللافتة على شكل قبّة مستديرة لونها أزرق فاتح فوق مبنى حجريّ مكعب، كأنّها تقول للمارّة: "هنا مدفون رجل صالح". يبدو مظهر القبة على المبنى طبيعيًّا، وعلى الأغلب لم يتساءل أحد من زوّار المبنى في العشرين سنة الماضية عن سبب عدم وجود أيّ تعبير في سقف المساحة الداخليّة عن القبّة التي تقع فوقه. تكشف دراسة منهجيّة لتطوّر المبنى ومحيطه على مدى 150 عامًا أنّ محاولة لصق قبة على المبنى كلوحة إعلانيّة ليست سوى واحدة من سلسلة تحرّكات تهدف إلى محاربة المصير الحضريّ الذي فُرض عليه.
تحت القبة الخرسانيّة المطليّة، والبلاط الحجريّ المنشور، والسقف الجصّي المُخفّض والاستكمال الخرساني الذي نراه اليوم، يوجد مبنى حجريّ مستطيل بسيط له فضاءات مقبّبة تمّ تشييدها في أوائل ثمانينيّات القرن التاسع عشر في وسط المقبرة اليهوديّة في حيفا، على شاطئ البحر. قامة المبنى التي ترتفع فوق القبور من حوله، وموقعه في مركز المكان، بالإضافة إلى اعتماد اسم الحاخام عفيديمي دامان، يهدف إلى إضفاء الهيبة والفخامة على كل من يأتي إلى المدينة من شارع يافا القريب. أدّى شقّ شارع يافا في نهاية القرن التاسع عشر وإحاطة المقبرة بجدار حجريّ لأن يصبح المبنى على حافّة المقبرة، كجزء لا يتجزأ من جدار المجمّع. في السنوات الأولى، أصبح المبنى نوعًا من بوّابة دخول للمقبرة، بحيث مرّ به جميع زوّار المجمّع. مع توسّع المدينة وازدحام النسيج البنيانيّ حول المبنى، فقد المبنى أهميّته في المشهد كمجسّم معزول في مدخل المدينة. خلال وقت قصير، تمّ اختراق بوّابة جديدة في جدار المقبرة على حساب البوابة القديمة للمبنى. مع مرور السنين، تم استيعاب المبنى تدريجيًّا في جدار المقبرة، إلى جانب الإهمال المستمر له والمجمع بأكمله. برز اسم المقام مرّة أخرى مع اتساع ظاهرة طقوس زيارة مقابر الصالحين في التسعينيّات من القرن العشرين، وإثارة الوعي العامّ بوضع قبور المقامات. تحت رعاية جمعيات مختلفة، أدّت سلسلة ترميمات لإجراء تعديلات متنوعة لتحويل المبنى لوظيفته الجديدة ككنيس يهوديّ صغير. من بين القرارات المعماريّة التي تمّ اتخاذها في إطار هذه الترميمات، تبرز محاولة تمييز المبنى عن جدار المقبرة، ومنحه طابع قبر رجل صالح جليليّ. وبهذا الشكل، عمليًّا، جذب انتباه المارّون في شارع رقم 4 كمجسّم له هويّة خاصّة به.

לחזרה לארכיון אדריכלות ערבית | للعودة إلى أرشيف العمارة العربيّة