שאדן חאמד ותסנים חוג'יראת

הקדמה

בית המגורים של משפחת סלים סרוג'י (1879-1952) בעיר נצרת נבנה בראשית המאה ה-20 (1930-1910) כבניין מגורים למשפחה.[1] בניין הוא חלק מקומפלקס מרחבי משפחתי, הכולל שני מבנים מרכזיים ובוסתן מוקפים חומה. הבניין פונה לרחוב תאופיק זיאד, רחוב ראשי בעיר, המשמש ככניסה הדרומית אליה. החזית המזרחית של הבניין מצד הרחוב מתלכדת עם קו הבניין. כיום הבית משמש כבניין משרדים.

רקע

על המשפחה ו"ארד אל-בוסתן" (أرض البستان)

משפחת סרוג'י משתייכת לשושלת ערבית-נוצרית שמקורה בדמשק, סוריה (1570), ושחלקה הגיע לפלשתינה בראשית המאה ה-18. תחילה גרה המשפחה בתרשיחא, ובשנת 1772 התיישבה בעיר נצרת.[2] שם המשפחה הוא צורת הרבים של המלה סרג' (אוכף בשפה הערבית), ומעיד על מקצועו של יוסף סרוג'י (1700), אחד אבות המשפחה, שהיה עושה אוכפים.
משפחת סרוג'י היא משפחה משכילה ואמידה, המוכרת בעיר נצרת. המהנדס עיסאם סרוג'י, נכדו של סלים, מספר שבשנות ה-20 וה-30 של המאה הקודמת התפרנסה המשפחה ממסחר במוצרי נפט (Srouji Gas).
בראשית המאה ה-20 קנו האחים סלים ונח'לה סרוג'י כ-12 דונם אדמה בעיר נצרת. נחלתם גובלה ברחוב תאופיק זיאד באזור אל-ביידר (البيادر) בדרום העיר, שאדמתו הפורייה התאימה בעיקר לגידול חיטה. האחים חילקו את האדמות ביניהם, החלקה הצפונית היתה של סלים, והדרומית של נח'לה.

החלקה הצפונית, שעליה נבנה ביתו של סלים סרוג'י, נקראה בפי המשפחה "ארד אל-בוסתן" (أرض البستان)- הבוסתן, החלקה הדרומית, נקראה "אל כאזח'אנא" (الكازخانة), מלה בטורקית, שמשמעותה תחנה לאחסון ולמכירת מוצרי גז ונפט. ואכן נח'לה סרוג'י הקים עסק משפחתי שסיפק גז לאזור נצרת.

מתחם משפחת סלים סרוג'י – תיאור מרחבי ושימוש

בית המגורים של משפחת סלים סרוג'י היושב בחלקת הבוסתן (הצפונית) הוא חלק מקומפלקס משפחתי המורכב משני מבנים מרכזיים ובוסתן המוקפים חומה. ממזרח לביתו של סלים סרוג'י, בשטח הבוסתן אשר הקיף אותו, נבנה בשנות ה-50 של המאה ה-20 ביתו של אליאס בנו. במקביל לבנייה נעשו בשטח ליד ביתו עבודות פיתוח: נסללו שבילי הליכה ונבנתה מזרקה. במתחם המשפחה המוקף חומה נמצאים גם שרידים של באר. בחלק הדרומי של המתחם, הגובל עם הרחוב, נבנה בסביבות שנות ה-30 מבנה שירות לעובדי המקום. החלק הצפוני של החלקה משמש כיום כחניון אוטובוסים בבעלות המשפחה, ולידו  מבני שירות המשמשים את עובדי המקום.

דרומית למתחם, מחוץ לחומה, בחלקה השייכת לנח'לה סרוג'י, מצוי עוד חניון עירוני בבעלות פרטית של המשפחה. בבניין המגורים של סלים סרוג'י שתי קומות: קומת קרקע שנחלקה בעבר לשלוש דירות להשכרה, אשר הכניסה אליהן הייתה דרך חצר פנימית הפונה לרחוב (כיום היא סגורה), וקומה שנייה שהייתה בית המשפחה. מאוחר יותר נוספה לקומת הקרקע מרפאה של שני חדרים, השייכת לד"ר עזיז סרוג'י, בנו של סלים. כיום (2016) משמשים שני הבתים בעיקר כמשרדים, בין אם של עמותות השוכרות את החדרים או של בני המשפחה. למשל: הקומה השנייה של בית סלים סרוג'י הושכרה ב-2015 לעמותת אעלאם – המרכז הערבי לחירות המדיה, פיתוח ומחקר. לאורך השנים ובתקופות שונות עבר הבניין שינויים בהתאם לצורכי המשתמשים (למשל: החצר הפנימית נסגרה, חוברו חדרים שונים בקומת הקרקע וכו').

ההקשר העירוני

התפתחות העיר נצרת

נצרת, הגובלת בעמק יזרעאל מדרום ובעמק ציפורי מצפון, היתה בסוף המאה ה-19 מרכז מסחרי וכלכלי של יישובי האזור כולו. בתחילת המאה ה-20 החל תהליך של יציאה מהעיר העתיקה. העיר התרחבה והתפתחה מן המרכז כלפי חוץ, וסביב לבה נוצרו מתחמים של מבני מגורים מוקפים בוסתנים.
ביתו של סלים סרוג'י נבנה בשולי העיר, רחוק מהצפיפות שאפיינה את המתחמים הקרובים למרכזה, ועל ציר מרכזי הנמצא בכניסה הדרומית אליה (רחוב תאופיק זיאד). המיקום האסטרטגי של הבית אפשר לשלב עוד תפקודים, הן במתחם המגורים (מסחר) והן בבניין עצמו – המשפחה גרה בקומה העליונה, וקומת הקרקע הושכרה לדיירים ולמרפאה.

ניתוח טיפולוגי של בית סלים סרוג'י

בית המגורים בתקופה העות'מאנית
במאה ה-19 מתאפיינת בניית בתי מגורים בארץ מבני מאבן ולפי עקרונות הנדסיים פשוטים. קירותיהם היו עבים במיוחד – כמטר או יותר – שתי שכבות אבן עם מילוי ביניהן (דבש), שנועדו להגביר את הבידוד התרמי ולמנוע חדירה ישירה של קרני השמש אל החלל הפנימי.
תכנון בית המגורים, שיטת בנייתו וחומרי הבנייה  הושפעו גם מהמעמד החברתי ומהמצב הכלכלי של בעל הבית. על כן ניתן להבחין בצורות, בפרופורציות ובפרטים שונים בבתים בארץ, כגון מידות הפתחים בחזיתות ואופי הכניסות. במידת הצורך שילב בניין המגורים שימושים נוספים, כגון מסחר ותעשייה.

טיפוסי בתי מגורים:

בית הליוואן, בית עם חצר פתוחה
הליוואן (ليوان) בערבית או האיוואן (Iwan) בפרסית הוא חלל מקורה, התחום בשלושה קירות (סגור משלושה כיוונים) ופתוח כלפי חוץ מכיוון אחד. בבית הליוואן נכנסים דרך חלל מקורה לשני אולמות סגורים התוחמים אותו מימין ומשמאל. חלל זה מתפקד כמין מרפסת מקורה הפתוחה אל החוץ.

בית החלל המרכזי
בית החלל המרכזי הוא הצורה הנפוצה והטיפוסית של בתי מגורים, במיוחד בלבנון. בדרך כלל זהו בניין חד-קומתי או דו-קומתי, עם אולם מרכזי התחום בחדרים משלושה כיוונים. הכניסה אל אולם זה מהרחוב היא ישירה או דרך פרוזדור. בית זה עשוי כבלוק מלבני או ריבועי, המקורה על פי רוב בגג רעפים גבוה שלו ארבעה שיפועים. הקומה הראשונה היא קומת שירות המשמשת למסחר או לאחסון, ומעליה נמצאת קומת מגורים נפרדת , שמגיעים אליה באמצעות מדרגות חיצוניות.
בית הליוואן העירוני הפלסטיני – בית סלים סרוג'י כמקרה בוחן
בסוף המאה ה-19 החל תהליך התפתחות והתרחבות של הערים בארץ. בתקופה זו היה ניתן לזהות אצל בני המעמד הבינוני והגבוה את ההשפעות המערביות על מבני המגורים העירוניים; במקום סידור צפוף של מספר בתים סביב חצר משותפת, הפכו הבתים ל"ווילות" מוקפות בוסתנים וחומות, ונבנו רחוק מהצפיפות של הגרעין העירוני.

בית סרוג'י הוא בניין דו-קומתי. אל קומת המגורים, הקומה העליונה, מגיעים דרך מדרגות חיצוניות בצד הבניין. מדרגות אלה מובילות למרפסת היקפית בחזית הבניין, שדרכה נכנסים אל תוך הבית. קומת הקרקע משמשת לתפקודים אחרים, כגון מסחר או תעסוקה.

טיפוס בית זה מבוסס על אולם מרכזי מלבני – ליוואן – שמשני צדדיו סדורים חדרים. נכנסים אל הבית דרך הליוואן, החוצה את קומת המגורים מחזית לחזית כמעט. בדרך כלל הצלע הארוכה של הליוואן מקבילה לקו הרחוב. הכניסות אל החדרים הן מתוך האולם, אך לעתים יש סדרה נוספת של פתחים המקשרת בין החדרים. לרוב החדרים יש חלונות ותריסים הפונים אל חלל הליוואן, סידור שמשתמעת ממנו תפיסה של האולם כחלל חיצוני פתוח. סידור זה מספק לליוואן תאורה ואוורור.

הגג של הבית על פי רוב הוא גג רעפים גבוה שלו ארבעה שיפועים – הקירוי הנפוץ ביותר בסוף המאה ה-19. מאוחר יותר, בראשית המאה ה-20, הפך גג הבית גג שטוח מבטון מזוין. בבית סלים סרוג'י השתמשו בקורות ברזל–  שימוש שהיה נפוץ בשנות ה-30 של המאה הקודמת.

במרכז חזית הרחוב של בית סלים סרוג'י יש כניסה הנחלקת לשלושה פתחים קשתיים. זהו אחד מסימני ההיכר הקבועים של בית הליוואן, והוא המרכיב הבולט בעיצוב החזית הראשית או הכניסה הראשית של הבית. הפתח האמצעי היה בדרך כלל דלת שהובילה אל מרפסת קטנה (עוד מרכיב בולט, המציין את המשך חלל הליוואן), ושני הפתחים לצדדיו – חלונות.

סידור החזיתות בבתי הליוואן משקף על פי רוב את תכנית קומת המגורים, שכן הפתח המשולש מציין את קצהו של האולם המרכזי החוצה את קומת המגורים מחזית לחזית. סידור זה של בתי הליוואן מתבטא בתכנית הקומה העליונה של בית סלים סרוג'י בה בקצות האולם המרכזי יש פתחים משולשים. עם זאת במקרה זה נוצר מראה מעניין בחזית הדרומית, חזית הכניסה; חזית זו היא הקצה של חלל הליוואן וחדר הדיוואן (האירוח) בבית. לדיוואן נכנסים דרך פתח משולש קלאסי, ואילו לליוואן נכנסים דרך פתח משולש מרווח יותר. כך ששני הפתחים חולקים חלון אחד משותף (סך הכול שתי דלתות ושלושה חלונות). סידור חזית כזה מעיד על היררכיה שמדגישה את הדיוואן כחלל הפורמלי של הבית.

המודרני והמסורתי – בית סלים סרוג'י כביטוי של מפגש

בית סלים סרוג'י בנצרת (1930) מייצג רגע אדריכלי שבו נפגשות האדריכלות המסורתית והאדריכלות המודרנית. זהו אחד הבתים הראשונים בעיר נצרת שנבנו בטכנולוגיה חדשנית לתקופה: בקומה הראשונה ניתן לראות קירות אבן דו-פניים רחבים, בקומה השנייה – בטון מזוין מטויח וקורות ברזל בתקרה.

בית מגורים זה משקף את אורחות החיים ואת מסורת הבנייה הפלסטינית של אוכלוסייה משכילה ואמידה באזור, בנייה ורנקולרית בהגדרתה. החל בסוף המאה ה-19 ניתן לזהות השפעות חדשניות ומודרניות על אורחות החיים, וגם על התכנון והבנייה. למשל: שיפור התנאים סניטריים אפשר להכניס לתוך יחידת המגורים את חדרי השירותים ומהטבח. בני המעמד החברתי-הכלכלי הגבוה שילבו בארכיטקטורה המסורתית חידושים שהבליטו את מעמדם; למשל: מעקות מחוררים מבטון, רפפות אנכיות מבטון.
מכך ניתן לומר כי טיפולוגיית בית הליוואן העירוני היתה תוצר של הסתגלות של חברה מסורתית לתנאים חדשים ולגירויים חיצוניים תוך הסתמכות על משאביה התרבותיים. התוצאה היתה מיזוג מאוזן של מאפיינים מקומיים מזרחיים ישנים וחדשים.

[1] על פי העדויות של מר יוסף סרוג'י והמהנדס עיסאם סרוג'י

[2] www.sroujifamily.com

الفن المعماري العربي
منزل عائلة سليم سروجي في الناصرة

شادن حامد وتسنيم حجيرات

تمهيد
بُني منزل عائلة سليم سروجي، وهو من مواليد الناصرة (1879-1952)، بأوائل القرن العشرين بين الأعوام 1910-1930، كمسكن يأوي أفراد الأسرة.[1]  وهو جزء من مجمّع مباني عائلي مكوّن من عمارتين رئيسيتين وبستان، محاط بسور. يطلّ المنزل على شارع توفيق زياد بالناصرة، وهو الشارع الرئيسي في المدينة ويشكّل مدخلها الجنوبي. تتكتل واجهته الشرقية (الواجهة من جهة الشارع) مع خط البناء. أمّا اليوم فقد أصبح المنزل بناية مكاتب.

نبذة
عن العائلة و"أرض البستان"
عائلة سروجي هي سلالة عربية مسيحية جذورها من دمشق في سوريا (1570)، وصل بعضها إلى فلسطين بأوائل القرن الثامن عشر. عاشت العائلة بترشيحا أولاً ثمّ انتقلت سنة 1772 إلى مدينة الناصرة وامتدت فيها[2]. أسم العائلة مشتق من مهنة[3]  يوسف سروجي (1700)، أحد الأجداد الأوائل.
تُعتبر عائلة سليم سروجي من الأسر المثقفة الثرية المعروفة في الناصرة. وفق شهادات منقولة عن حفيد سليم، المهندس عصام سروجي، اعتاشت العائلة في عشرينيات وثلاثينيات القرن الماضي من التجارة بمشتقات النفط المختلفة ((Srouji Gas.
بأوائل القرن العشرين، إشترى الأخوان سليم ونخلة سروجي 12 دونماً من الأراضي المحاذية لشارع توفيق زياد، ضمن منطقة البيادر جنوبي الناصرة، وهي منطقة زراعية تمتاز بتربتها الخصبة (لزراعة القمح على وجه الخصوص). تقاسم الأخوان الأرض فحصل سليم على النصف الشمالي، ليبقى الجنوبي من نصيب نخلة.

القسيمة الشمالية التي بني عليها منزل سليم سروجي معروفة بأرض البستان، بينما عُرفت القسيمة الجنوبية بأسم "الكازخانة" وهي كلمة تركية تشير إلى مكان تخزين وبيع مشتقات الغاز والنفط. وكانت الكازخانة قائمة بجوار منزل سليم سروجي في القسيمة الجنوبية التابعة لنخلة سروجي، كمصلحة تجارية عائلية زوّدت منطقة الناصرة بالغاز.

مجمّع عائلة سليم سروجي؛ الوصف المكاني والوظيفي
يُعرف المجمع بين أفراد العائلة بأرض البستان، وكان مسكن سليم سروجي جزءاً من مجموعة بنايات عائلية هناك، مكوّنة من عمارتين رئيسيتين وبستان، يحيطهما سور. شرقاً، وبجانب بيت سليم ضمن مساحة البستان المحيط به، بُني بيت إلياس سروجي (إبن سليم) حوالي سنوات الخمسين من القرن العشرين. بموازاة ذلك، أُجريت أعمال تطوير للأراضي الواقعة قرب بيت إلياس؛ كتعبيد مسارات مشي وبناء نافورة. مجمّع العائلة محاط بالسور الذي وُجدت داخله بقايا بئر. في الجزء الجنوبي من المجمّع، المحاذي للشارع، بُني بسنوات الثلاثين تقريباً بيت خدمة للعاملين في المكان. أمّا اليوم فتحول الجزء الشمالي من البستان لموقف باصات تملكه العائلة، وبجانبه بعض مرافق خدمة للعمّال هناك.

خارج السور وإلى الجنوب من المجمّع، يقع موقف سيارات بلدي آخر تملكه الأسرة، ضمن المساحة التابعة لنخلة سروجي. منزل سليم سروجي مكوّن من طابقين؛ وقد قُسّم الطابق الأرضي لثلاث شقق تأجير كان الدخول إليها عبر ساحة داخلية تطل على الشارع (اليوم مغلقة)، بينما سكنت الأسرة في الطابق الثاني. لاحقاً، أُضيفت للطابق الأرضي عيادة مكوّنة من غرفتين تابعة للطبيب عزيز سروجي (إبن سليم). حالياً (2016)، يتمّ استخدام المنزلين كمكاتب بشكل خاص، إمّا لجمعيات خارجية بالإيجار أو لأفراد من الأسرة، حيث تمّ تأجير الطابق الثاني (بيت سليم سروجي الذي سنركّز تحليلنا فيه) سنة 2015 لجمعية "إعلام" – المركز العربي لحرية الإعلام، بعد أن كان مؤجراً من قبل ل"جمعية الثقافة العربية". على مدار السنوات وبأوقات متباينة، تمّ ترميم المبنى وفق الحاجة (مثلاً: أُغلقت الساحة الداخلية، وتمّ توحيد مختلف غرف الطابق الأرضي وما شابه).

السياق الحضري

تطور مدينة الناصرة (نبذة)

بأواخر القرن التاسع عشر، كانت الناصرة التي يحدها مرج بن عامر جنوباً وسهل صفورية شمالاً، مركزاً تجارياً واقتصادياً  لبلدات المنطقة. وبأوائل القرن العشرين، بدأت عملية خروج من مناطق الإكتظاظ الموجودة داخل البلدة القديمة؛ حيث توسعت المدينة وكان تطورها من الوسط باتجاه الخارج، كما نشأت مجمّعات سكنية محاطة بالبساتين من حول نواتها الأصلية.
وهكذا بُني منزل سليم سروجي على أطراف المدينة، بعيداً عن إكتظاظ المركز وعلى شارع محوري رئيسي في المدخل الجنوبي للناصرة (شارع توفيق زياد). وقد أتاح هذا الموقع الإستراتيجي للمنزل الجمع بين عدّة وظائف أخرى ضمن المجمّع السكني، كالتجارة مثلاً، بينما سكنت العائلة في الطابق العلوي ليبقى الطابق الأرضي مؤجراً كشقق أو مستخدماً كعيادة.

تحليل طراز عمارة سليم سروجي
نبذة: منازل العهد العثماني
المبنى السكني هو الطراز المعماري الأكثر إنتشاراً في البلاد، وهو النمط الذي يعكس إحتياجات الإنسان السكنية. هذا المبنى مرتبط بمجموعة معايير تؤثّر عليه وعلى شكله وتطوره. منها، حاجات البشر، مواد البناء المتوفرة في المكان، طريقة البناء، المناخ والجغرافيا، جميعها ذات تأثير واضح على الفن المعماري للمسكن. على سبيل المثال، تميّز القرن التاسع عشر في البلاد باستخدام الحجر في البناء وعلى أسس هندسية بسيطة، كانت البيوت ذات جدران عريضة جداً، تصل لسُمك متر وأكثر، مكوّنة من مدماكين حجريين مع حشوة بينهما (دبش). هذا الأمر، يزيد من العزل الحراري ويمنع الإختراق المباشر لأشعة الشمس نحو الداخل.
كما ويتأثر تخطيط المنزل، طريقة بنائه والمواد المستعملة فيه، بمكانة الشخص الإجتماعية أو بوضعه الإقتصادي. من هنا، يمكن أن نلاحظ الأشكال والمعايير ومختلف الأمور التي تميّز منازل البلاد، مثل: مقاسات الفتحات الموجودة في الواجهات وطابع المداخل. عند الضرورة، جمع المنزل في ثناياه وظائف أخرى غير السكن، كالتجارة والصناعة، وظهر ذلك بأشكال مختلفة.

نظرة عامة؛ تطور نمط المنازل في البلاد
يتناول هذا الفصل أنماطاً سكنية محددة جداً صحيحة لتحليل الطراز الذي يميّز عمارة سليم سروجي في الناصرة.

 بيت الليوان، منزل مع فِناء مفتوح
الليوان بالعربية والإيوان Iwan بالفارسية هو الفناء المسقوف المحاط بثلاثة جدران (مغلق من ثلاث جهات) والمفتوح نحو الخارج من جهة واحدة. عبر الليوان، يتمّ الدخول لبهوين مغلقين يحيطانه من اليمين واليسار. هذا الفناء هو بمثابة شرفة مسقوفة تطل نحو الخارج. وقد تطور هذا الطراز لاحقاً بحيث أضيف المزيد من الغرف حول الليوان. بعدها، ظهر الليوان مع ساحة داخلية، بحيث يمكننا مشاهدة ليوانات ثلاثة تطل على الساحة، مع تشديد على المركزي منها الذي يرتفع عن الإثنين الآخرين بواسطة درج من فوق مستوى الساحة.

بيت البهو المركزي
هو الشكل الأكثر إنتشاراً والنموذجي بالنسبة لأنماط المنازل، خاصة في لبنان. يتكون عادة من طابقين، وله بهو مركزي محاط بغرف من ثلاث جهات، بينما يتمّ الدخول إليه مباشرة أو عبر ممر. يُبنى المنزل ككتلة مستطيلة أو مربّعة، يعلوها غالباً سطح مرتفع من القرميد مكوّن من أربعة منحدرات. طابقه الأول خدماتي، للتجارة أو التخزين وفوقه الطابق السكني المنفصل عنه. يكون مدخل الطابق العلوي عبر درج خارجي.

بيت الليوان الحضري الفلسطيني \ بيت سليم سروجي كحالة إختبار
بأواخر القرن التاسع عشر، أخذت مدن البلاد تتطور وتتوسع، وأصبح بالإمكان عندها رؤية التأثيرات الغربية بأنماط المساكن الحضرية لدى الطبقتين الإجتماعيتين، الوسطى والثرية؛ فبدل رصّ عدد من البيوت حول ساحة واحدة مشتركة بشكل مكتظ، تحولت البيوت إلى "ڤلل" محاطة بالبساتين المسوّرة، تُبنى بعيداً عن نواة ووسط البلد ذي الكثافة السكانية العالية.

المبنى مكوّن من طابقين، بحيث يشكّل العلوي منه مسكناً يتمّ الوصول إليه عبر درج خارجي بجانب المبنى، ومن الدرج إلى شرفة تحيط بواجهة البناية، يتم الدخول من خلالها إلى المنزل. بينما، يُستخدم الطابق الأرضي لأغراض أخرى غير السكن، كالتجارة أو العمل (في حالة منزل سروجي؛ لدينا 3 شقق سكنية للإيجار وعيادة).

يعتمد طراز هذا المنزل بهواً مركزياً مستطيلاً (ليوان) وعلى جانبيه صفان من الغرف. الدخول إليه عبر الليوان الذي يقسم الطابق السكني إلى نصفين ما بين الواجهتين تقريباً. عادة، يكون الضلع الأطول في الليوان موازياً لخط الشارع. أمّا الدخول إلى الغرف فيتمّ من الليوان، وأحياناً قد نجد أيضاً مجموعة فتحات تصل الغرف ببعضها البعض. في الغالب، تكون للغرف شبابيك زجاجية وستائر مفصّلة (تريس)، تطل على الليوان. إنه تصميم يعتبر الليوان فِناءً خارجياً مفتوحاً، وتكون الشبابيك مصدراً للضوء والتهوئة اللازمين.

في الغالب، يكون سطح المنزل قرميدياً عالياً من أربعة منحدرات، وهو الأكثر إنتشاراً بأواخر القرن التاسع عشر. فيما بعد وبأوائل القرن العشرين، أصبحت أسطح المنازل مسطحة من الباطون المسلح. وفي بيت سليم سروجي، تمّ استخدام عرقات الحديد، الأمر الذي كان منتشراً بثلاثينيات القرن الماضي.

وسط الواجهة المطلة على الشارع من بيت سليم سروجي، يوجد مدخل مكوّن من ثلاثة أقواس، وهو من المزايا المرافقة دائماً لبيت الليوان ويُعتبر العنصر الأبرز في تصميم واجهة البيت الرئيسية و/أو مدخله الرئيسي. عادة، تكون الفتحة الوسطى فيه هي الباب الذي يؤدي لشرفة صغيرة (عنصر آخر بارز يفضي لبقية البهو أو الليوان)،  بينما الفتحتان الجانبيتان فعبارة عن نوافذ وشبابيك.

الغالب في بيوت الليوان أن يعكس هذا الشكل من الواجهات، مخطط الطابق السكني، حيث يشير المدخل الثلاثي إلى نهاية البهو المركزي الذي يمرّ وسط هذا الطابق ما بين الواجهتين. بطبيعة الحال، ينعكس هذا النظام في مخطط الطابق العلوي من بيت سليم سروجي، إذ نجد بأطراف البهو المركزي فتحات ثلاثية. في بيت سروجي، هناك شيء ملفت بالواجهة الجنوبية (واجهة الدخول للمنزل)؛ فهي عبارة عن نهاية فناء الليوان وغرفة الضيافة (الديوان). يتمّ دخول الديوان عبر "فتحة ثلاثية تقليدية"، بينما يكون دخول الليوان عبر "فتحة ثلاثية أوسع"، لينتج عن ذلك تقاسم الفتحتين شبّاكاً واحداً مشتركاً (ما مجموعه بابان + 3 شبابيك). يشير مثل هذا النظام في الواجهة إلى تسلسل هرمي (تراتبية ما) داخل المكان، يجعل غرفة الديوان في المرتبة الأولى لكونها الحيّز الرسمي بالنسبة للمنزل.

الحداثة والتقليد؛ بيت سليم سروجي كتعبير عن ملتقى الطرازين
يُعتبر بيت سليم سروجي (1930) تجسيداً للحظة معمارية يلتقي فيها فن العمارة التقليدي مع الحداثة المعمارية آنذاك. فهو عبارة عن أحد البيوت الأولى في الناصرة التي بنيت بتقنية حديثة، نسبة لتلك الحقبة؛ من خلال طابق أول ذي جدران حجرية مزدوجة واسعة، وطابق ثانٍ فيه الباطون المسلح المقصور والعرقات الحديدية.

يمثّل هذا المسكن أنماط الحياة وتقاليد البناء الفلسطيني لدى فئة محددة بالمنطقة (مثقفة وثرية)، ويُعرّف كبناء محليّ (ڤيرناكولاري). إبتداءً من أواخر القرن التاسع عشر، يمكننا أن نرى بوضوح تأثيرات الحداثة على أنماط الحياة، ومنها على أنماط التخطيط والبناء. إنعكس أحدها بمجرد وجود الشروط الصحية، المراحيض والمطبخ كجزء من الوحدة السكنية، كما هو الحال في بيت سروجي. تعبير آخر هو نوع من إظهار المكانة الإجتماعية والإقتصادية؛ إذ نرى إلى جانب التفاصيل المعمارية التقليدية في البيت، روحاً حداثوية معيّنة (درابزين مثقب من الباطون وألواح أردوازية عامودية من الباطون).

مما سبق، يبدو أن بيت الليوان الحضري جاء نتيجة لتكيف المجتمع التقليدي مع الظروف الجديدة والمغريات الخارجية، بالإعتماد على مقوماته الذاتية الحضارية. وكانت النتيجة عبارة عن تآلف متوازن بين الأسس المحلية الشرقية القديمة وتلك الجديدة الحداثوية.

[1] بحسب شهادتي السيد يوسف سروجي والمهندس عصام سروجي

[2] www.sroujifamily.com

 [3]  A Saddler – Sarrag in Arabic; someone who makes, repairs, or deals in saddlery. Saddlery is Sarg in Arabic and the plural is Srouji