טל לוקמן ושיר שוחט

בראשית המאה ה-20 החליט השלטון העות'מאני לחבר את מסילת הברזל של הרכבת החיג'אזית, שנסעה מדמשק שבסוריה לעיר אל-מדינה שבחיג'אז (כיום חלק מערב הסעודית), אל הים התיכון, והקים את השלוחה שיצאה מהעיר דרעא בסוריה לחיפה ונודעה בהמשך כרכבת העמק, שחודשה רק לאחרונה. מסילת הרכבת החיג'אזית היתה נקודת החיבור היחידה מהים התיכון למזרח, ועל כן הפכה גורם כבד משקל בגידול אוכלוסיית העיר חיפה ובתנופה הכלכלית והמסחרית שנהנה ממנה האזור. בשנות ה-20 של המאה ה-20 החל המנדט הבריטי בשורת פעולות לפיתוח העיר חיפה, ובהן בניית הנמל, הנחת קו נפט, הקמת בתי זיקוק לנפט ועוד. פעולות אלה הביאו לשינוי במעמדה האזורי והבינלאומי של העיר, ושגשוגה הביא עמו זרם של מהגרים ערבים.

כך הפכה חיפה עיר נמל ומרכז מסחר, תחבורה, תעשייה ותרבות. באותה העת לא היו גבולות סגורים, והתנועה מהים התיכון לכיוון מזרח – דמשק, ביירות ועמאן – הייתה חופשית. ההתפתחות הכלכלית והמסחרית של העיר חיפה הביאה עמה צמיחה של מעמד חדש באוכלוסייה הערבית – עירונים אמידים ומשכילים, סוחרים ברובם.

מיקומו של בית הנג'אדה

בית הנג'אדה שנקרא במקור בית ועד השכונות הערביות יושב ברחוב הגיבורים (בעבר רחוב סלאח א-דין) 29 שבשכונת חליסה על שטח של כ-869 מ"ר, בסמוך לוואדי רושמייה ולגשר רושמייה, וגובל בשכונות רמת ויזניץ והדר ממערב. שכונת חליסה החלה להתפתח באמצע המאה ה-19, מיד לאחר שהחלו לצאת מחומות העיר חיפה החדשה, שהוקמה כמעגנה של עכו בתקופת שלטונו של דאהר אל עמר. בין השנים 1948-1909 היתה בשכונה תנופת בנייה, ורוב תושביה היו ערבים מוסלמים. כשנבנה הבית ב-1936, היתה שכונת חליסה כבר מיושבת בחלקה. הוא עמד בנקודת ציון אסטרטגית במעבר בין שכונת הדר לעיר התחתית, והשקיף על הכניסה המזרחית לעיר חיפה, שהייתה אז את הכניסה היחידה מכיוון מזרח.

תקופת הבנייה עד שנת 1948

בית הנג'אדה נבנה כבית מגורים בן תשע קומות, וקומת הגג יועדה לשימוש ציבורי – בית ועד השכונות הערביות, מעין מרכז לפגישות חברתיות, לדיונים ולסולחות בין תושבי השכונה. בעלי הנכס היו סלאח ועבד אל מאלאס, והאדריכל המתכנן היה מנסור עזאם.

עקרונות תכנון מערביים והשפעתם על הארכיטקטורה הערבית בפלסטין

הבנייה הערבית הכפרית היתה מלאכתם של בנאים מנוסים שלמדו את המקצוע במשך הדורות. ואולם בני המעמד האמיד בחברה הערבית העירונית, שהושפעו מהתרבות המערבית, הבינו שכדי לבנות שכונות של בתי קומות, יש צורך באדריכלים מיומנים. האדריכל מנסור עזאם סיים את לימודי הארכיטקטורה בבית הספר Ecole des Beaux Arts בפאריס, חזר לפלסטין, והיה מראשוני האדריכלים הערבים בנצרת ובחיפה בתקופת המנדט הבריטי ואחריה. הוא נחשב לאב מייסד של המודרניזציה באדריכלות הפלסטינית באזור.[1] במחצית הראשונה של המאה ה-20 צמחה במוסדות הלימוד המערביים התנועה המודרנית שביססה תפיסה ארכיטקטונית שדגלה בביטול הקישוטיות, בקו נקי, בפשטות, בפונקציונליות ובטכנולוגיית בנייה מתקדמת. מנסור עזאם, שרכש את השכלתו במוסד מערבי, השתמש בעבודתו בכלים מערביים ושילב בהם את מסורת הבנייה הערבית שגדל עליה. ניתן לשער שהיה מושפע גם מהארכיטקטורה הטמפלרית שאפיינה את המושבה הגרמנית בחיפה ואת העיר התחתית בכלל.

מופע חזיתות המבנה: לחזיתות אסתטיקה מערבית מודרנית. הן משורטטות בקו נקי, ללא אלמנטים קישוטיים, ומחופות באבן מקומית.

פתחים: האבנים בחגורה העליונה של החלונות סותתו בהשראת אלמנטי קשתות המקובלים באדריכלות  האסלאמית. הפתחים בחזית הצפונית והמערבית נקבעו ברוח סידור הפתחים בבית הערבי כדוגמת "בית החלל המרכזי" (בית הליוואן) שבו פתח קשתות משולש, שתבניתו חלון-דלת-חלון, כאשר הדלת מובילה למרפסת. על בסיס משקופי הדלתות יש פרט המדגיש את הכניסה, מעין עמוד קטוע.

קשר עם הקרקע: האדריכל התייחס למתאר המגרש ותכנן את הבנייה בטופוגרפיה תלולה – ניצול ההפרש הטופוגרפי לבניית קומת מגורים נוספת מתחת למפלס הרחוב, עם גישה היקפית מכיוון צפון.

תכנית חופשית: אין זו תכנית של בית ריבועי טיפוסי, אלא תכנית המביאה בחשבון את מתאר המגרש ואת מיקומו.

קונסטרוקציה: נתמכת בעמודים, ועל כן מאפשרת גמישות בחלוקת החלל הפנימי ובעיצוב החזית.

סכמה תכנונית: נאמנות לעקרון הליוואן – חלל מרכזי שחזית אחת שלו פתוחה לכניסה. בבית הנג'אדה החזית היא הכניסה למבנה דרך חדר המדרגות. במסורת הערבית מסודרים חדרי הבית סביב הליוואן, ליבת הבית.

חזית חמישית, קומת הגג, "עָלִּיָה" כפי שנקראה בערבית, שימשה בבנייה הערבית המסורתית את ראש המשפחה או את בעל הבית לאירוח אורחים נכבדים. בבנייה הערבית המודרנית, כפי שניתן לראות בבית הנג'אדה, הפכה קומת הגג לחלל ציבורי. היא אירחה את הפעילות הקהילתית של ועד השכונות הערביות ובעצם מילאה תפקיד דומה לפעולת האירוח המקורית, התכנסות קבוצתית.

חומרי הבנייה: בבית הנג'אדה השתמשו בבטון שהיה בבחינת חידוש בחומרי הבנייה באותה התקופה. המבנה מחופה באבן מקומית שצורת הסיתות שלה מדויקת ועקיבה.

ארגון הנג'אדה או מאיפה קיבל בית הנג'אדה את שמו

נג'אדה – המושיעים (النجادة) – היה ארגון נוער לאומי-צבאי ערבי שהוקם בשנת 1945 בידי מתנגדי המופתי של ירושלים, חאג' אמין אל-חוסייני. חבריו הגיעו ממועדון הספורט האסלאמי ומהצופים האורתודוקסים ביפו. התקבלו לשורותיו נערים מגיל 16 ומעלה, ומטרתו המוצהרת הייתה לטעת בנוער הערבי משמעת ורגש לאומי. בראש הארגון עמד עו"ד מוחמד נימר אל-הווארי, יליד נצרת ממוצא בדואי. כשהתמזג ב-1947 עם מפלגת החוסיינים, הפך הארגון לכוח לוחם.

שנת 1948 – הקרב על בית הנג'אדה

ב-1948 קמה במבנה מפקדה של ארגון הנג'אדה. ככל הנראה נבחר מבנה זה עקב מיקומו במרחב חיפה – הוא חלש על סביבותיו והיה קרוב לדרכים ראשיות. מיקומו האסטרטגי ומפקדות ארגון הנג'אדה עצמן היו יעד בולט לכוחות המחתרות היהודיות וארגון ההגנה. ב-21 באפריל, לאחר לחימה של כמעט יממה, נכבש הבניין בידי ארגון ההגנה, גדוד 22.

משנת 1948 עד היום

לאחר שנכבש בית הנג'אדה בידי גדוד ההגנה הפך לנכס נפקדים. תחילה היה בידי חברת עמידר, ובמשך השנים התחלפו הדיירים ותפקודיו הציבוריים. בשנות ה-80 וה-90 גרו בבניין משפחת כהן (האם עליזה ובניה יוסי, שמעון וחיים) ומשפחת כיאל. במהלך השנים הוקמה בקומת הקרקע ספרייה ולאחר מכן חנות בגדים של ויצ"ו. ב-1999 עבר המבנה מידי עמידר לעיריית חיפה. כיום עיריית חיפה ועמידר מתנערות מאחריות לשיפוץ המקום ולתחזוקתו. במשך השנים הוספו תמיכות של פרופילי פלדה, כדי למנוע קריסה של המרפסות וגרם המדרגות.

כיום (2016) מתגורר עם משפחתו בקומת הגג מבדא כיאל, שקנה את הדירה מאחיו בשנת 1985. בקומה הראשונה שוכן בית הכנסת שערי תורה שפעיל בעיקר בסופי השבוע. קומת המרתף והקומה השנייה עומדות נטושות וסגורות. העירייה הכריזה עליו כעל מבנה מסוכן, ומדי פעם נעשים ניסיונות לפנות את הדיירים שנותרו בו.

בית הנג'אדה הוא נקודת ציון איקונית במרחב. במשך השנה מושך אליו המבנה מבקרים ערבים ויהודים, המביעים עניין בסיפורו ההיסטורי ובחשיבותו בזיכרון הקולקטיבי של שני העמים. בעבר שקלה העירייה להפוך את המבנה למוזיאון, אך עד כה לא נעשה דבר.

[1] המידע לקוח מתוך עבודת המחקר של מירה סאבא דיב, חיפוש אחר מודרניזם אדריכלי ערבי במרחב הפלשתיני.

بيت النجّادة في حيفا

طال لوكمان وشير شوحاط

جاء تطور مدينة حيفا وازدهار طبقات المجتمع العربي بأوائل القرن العشرين، حين قرر الحكم العثماني ربط سكة حديد الحجاز مع البحر المتوسط، فكانت حيفا هي موقع الربط. وحين أصبحت سكة حديد الحجاز النقطة الوحيدة الواصلة بين المتوسط والشرق، شكّل الأمر عاملاً قوياً في زيادة عدد سكان حيفا والنهوض الإقتصادي والتجاري الذي شهدته المنطقة. في عشرينيات القرن العشرين، بدأ الإنتداب البريطاني سلسلة أعمال تطويرية في المدينة، منها بناء الميناء، مدّ أنبوب النفط، بناء معامل التكرير وغير ذلك. أدّت هذه الأعمال إلى تغيّر مكانة حيفا على مستوى المنطقة والعالم، وإزدهارها الذي جلب معه موجة من المهاجرين العرب.

كما نتج عن هذه الخطوات تطور حيفا كميناء وكمركز تجاري، إضافة لتطور مواصلاتها وصناعاتها وكذلك حياتها الثقافية. كلّ هذا، ساهم في تعزيز مكانة حيفا عالمياً بتلك الفترة. تجدر الإشارة هنا إلى أن الحدود آنذاك لم تكن مسدودة وأن حركة التنقل من البحر المتوسط لجهة الشرق (دمشق، بيروت وعمّان)، كانت حرّة ومفتوحة. كما أدى تطور حيفا إقتصادياً وتجارياً إلى نمو طبقة إجتماعية جديدة بأوساط السكان العرب، وهي طبقة الأغنياء والمثقفين الذين عملت غالبيتهم بالتجارة.

موقع بيت النجّادة

يقع بيت النجّادة المسمّى في الأصل "مركز الإصلاح الأهلي" في شارع هچيبوريم 29 بحيّ الحليصة. تبلغ مساحته حوالي 869 متر مربع، ويجاور وادي روشميا ويحاذي من الغرب حييّ رمات ڤيزنيتس والهدار. وقد بدأت الحليصة تطورها بأواسط القرن التاسع عشر فور الخروج من داخل أسوار "حيفا الجديدة" المقامة كمرسى لعكا زمن ظاهر العمر. أمّا النهوض العمراني في الحي، فجرى بين السنوات 1948-1909، علماً أن القاطنين فيه هم بالأساس عرب مسلمون.

بُني "مركز الإصلاح الأهلي" سنة 1936، بعد أن كان بعض حي الحليصة مأهولاً بالسكان، وذلك في شارع صلاح الدين، على قسيمة ملاصقة لوادي روشميا وجسره. يُعتبر هذا الموقع نقطة إستراتيجية في الإنتقال من حي الهدار إلى البلدة التحتى، وبالنسبة لمدخل حيفا الشرقي، الذي كان مدخلها الوحيد من جهة الشرق.

منذ التشييد حتى سنة 1948

في الأصل، أُقيم بيت النجادة كمبنى سكني له 9 طوابق، وكان لطابق السطح وظيفة جماهيرية، حيث أستخدم بيتاً للجنة الأحياء العربية، عبارة عن مركز للقاءات الإجتماعية والحوارات ومصالحات الأهالي. وكان أصحاب العقار الأخوان صالح وعبد الله ملس، بينما خططه المهندس المعماري منصور عزام.

المهندس المعماري | إعتماد مبادئ التصميم الغربية وتأثيرها على الفن المعماري العربي في فلسطين

كان البناء العربي الريفي يتمّ بأيدي بناة مهرة تعلموا المهنة على مرّ الأجيال. لكن أبناء الطبقة الثرية في المجتمع العربي الحضري فضّلوا هندسة مساكنهم بأيدي مهندسين معماريين. أمّا المهندس المعماري منصور عزام فأنهى دراسة الهندسة المعمارية في باريس بمدرسة Ecole des Beaux Arts، ثمّ عاد لفلسطين وكان من أوائل المهندسين المعماريين العرب الذين عملوا في الناصرة وحيفا زمن الإنتداب البريطاني وبعده. وهو يُعتبر مؤسس الحداثوية في الهندسة المعمارية الفلسطينية بالمنطقة.[1] نمَت بالنصف الأول من القرن العشرين داخل مؤسسات التعليم الغربية، حركة حداثوية أسست المفهوم المعماري المتمثل بإلغاء الزخرفة، ليحلّ مكانها خط نظيف، بساطة، وظائفية وتقنيات بناء متطورة. إستخدم منصور عزام، الذي تلقى دراسته الأكاديمية بمعهد غربي، الأدوات الغربية في الهندسة المعمارية فدمجها بالنزعة المحلية التقليدية العربية التي عرفها. هذا إلى جانب تأثير حضور الحركة التمبلرية والإنتداب البريطاني في حيفا، وما جلب لها من عمارات ذات معالم غربية لتصبح جزءاً من مشهدها الحضري.

شكل واجهات البناية: كلّها مرسومة بخط نظيف خالٍ من العناصر الزخرفية، ذات جمالية غربية حديثة وتلبيس بالحجر المحلي.

الفتحات: نُحتت حجارة الحزام العلوي للنوافذ بشكل يشبه عناصر الأقواس المتبعة في مباني الطراز الإسلامي. نظام فتحات الواجهتين الشمالية والغربية، يذكّر بما هو موجود في البيت العربي المسمّى "بيت البهو المركزي"، أي فتحة أقواس ثلاثية بنظام "شباك-باب-شباك"، حيث يفضي الباب لشرفة خارجية. على قاعدة سواكف الأبواب هناك تفصيل يؤكد المدخل وهو عبارة عن عمود مقطوع.

الملاءمة مع طبيعة الأرض: أخذ هيكلية قطعة الأرض بعين الإعتبار والبناء فوق تضاريس شديدة الإنحدار – إستغلال الفرق الطوبوغرافي لبناء طابق سكني إضافي تحت مستوى الشارع، يكون الوصول إليه إلتفافاً من جهة الشمال.

خريطة حرّة:  إنها ليست كخريطة البيت المربع النموذجي، بل تتغير بحسب هيكلية قطعة الأرض وموقعها.
طريقة الإنشاء: الإنشاء مدعوم بأعمدة تتيح المرونة في تقسيم المساحات الداخلية وتصميم الواجهة.

الخطة الهندسية:  المحافظة على خريطة الليوان – بهو مركزي، إحدى واجهاته مفتوحة على المدخل. واجهة بيت النجّادة هي مدخل العمارة عبر مطلع درج. وكما هي التقاليد العربية، تصطف حول الليوان غرف مختلفة فتجعله قلب العمارة السكنية.

الواجهة الخامسة – موجودة بطابق السطح حيث العليّة التي أُستخدمت تقليدياً من قبل رب الأسرة أو صاحب البيت لاستقبال الضيوف الوجهاء. في البناء العربي الحديث، كما حال بيت النجّادة، نرى أن العلية تحولت من الإستعمال الشخصي إلى العام، إذ إستخدمها مركز الإصلاح الأهلي لأنشطة السكان العامة واجتماعاتهم.

مواد البناء: نرى في بيت النجّادة تجديداً من حيث مواد البناء، عمّا كان متبعاً بتلك الفترة، وهو الإسمنت أو الباطون. وتمّ تلبيس العمارة بالحجر المحلي المهذب بشكل دقيق ومنتظم.

نبذة عن منظمة النجّادة
النجّادة بالعربية، تعني "المنقذون"، وهي منظمة قومية عسكرية للشباب العرب، تأسست سنة 1945 من قبل المعارضين لمفتي القدس، الحاج أمين الحسيني. أقيم التنظيم على قاعدة النادي الرياضي الإسلامي وأعضاء الكشافة الأرثوذكس في يافا، وانضم إليه شباب من عمر 16 وما فوق، وكان هدفه المعلن غرس الإنضباط والحس القومي في نفوس الشباب العرب. ترأس التنظيم المحامي محمد نمر الهواري، بدوي من مواليد الناصرة. سنة 1947، أصبح التنظيم قوة مقاتلة بعد ضمّه لحزب أتباع الحسيني.

سنة 1948، معركة بيت النجّادة
سنة 1948، شملت العمارة مقراً لمنظمة النجّادة، وعلى ما يبدو، تمّ إختيار المبنى لموقعه الخاص على مستوى منطقة حيفا، مع توفر إمكانيات السيطرة ومراقبة المواقع المحيطة وكذلك قربه للطرق الرئيسية الهامة. في المقابل، شكّل الموقع الإستراتيجي لبيت النجّادة ومقرات تنظيم النجّادة ذاتها، هدفاً بارزاً بالنسبة لقوات الحركات اليهودية السرية وخاصة تنظيم "الهجناه" الذي إحتلت الكتيبة 22 التابعة له، العمارة بتاريخ 22.4.1948، بعد معارك استمرت يوماً كاملاً تقريباً.

منذ العام 1948 وحتى الآن
بعد إحتلال كتيبة الهجناة للمبنى أصبح من أملاك الغائبين. في البداية، كان بيد شركة عميدار ومع مر السنين، تبدل سكّانه وكذلك وظائفه العامة. بسنوات الثمانين والتسعين، عاشت في المبنى السيدة عليزا كوهن وأولادها (يوسي وشمعون وحاييم) وهي أسرة يهودية من أصل مغربي. بجوارهم، سكنت عائلة كيال (أخ مبدا القاطن في العمارة اليوم). لاحقاً، أقيمت في الطابق الأرضي مكتبة ثمّ دكان ملابس تابع لمنظمة "ڤيتسو". وفي العام 1999، انتقلت العمارة من ملكية عميدار لملكية بلدية حيفا، بينما يتنكر الطرفان اليوم من أية مسؤولية حيال صيانتها وترميمها. مع مرور السنوات ومنعاً لإنهيار الشرفات والدرج، تمّت إضافة تدعيمات من البروفيلات الفولاذية.
حالياً (في العام 2016)، يعيش بطابق السطح مبدا كيال مع أسرته، علماً أنه اشترى الشقة من أخيه سنة 1985. في الطابق الأول، يقع كنيس أسمه "شعري توراه" والذي يفتح أبوابه بشكل أساسي في نهايات الأسبوع. أمّا الطابقان السفلي والثاني فمغلقان ومهجوران. بنظر البلدية، المبنى خطر وهناك بين الفينة والأخرى محاولات إخلاء للسكان الموجودين فيه. هذا إلى جانب أن بيت النجّادة يشكّل معلماً أيقونياً ضمن الحيّز المجاور، إذ يؤمه على مدار العام زوار عرب ويهود من المعنيين بقصته التاريخية وبأهميته ضمن رواية الشعبين التاريخية. سابقاً، كانت البلدية راغبة بتحويل المبنى لمتحف، لكن الأمر لم يخرج لحيز التنفيذ حتى الآن.

التلخيص والإستنتاجات
في بحثنا، سلّطنا الضوء على حالة فردية هي بيت النجّادة المسمّى أيضاً مركز الإصلاح الأهلي. ومع أن هذا البيت يشكّل بحدّ ذاته عمارة أيقونية إلاّ أنه يروي حكاية العرب في فلسطين بالنصف الأول من القرن العشرين. إذ تشير إستطلاعاتنا التي قمنا بها حول تطور مدينة حيفا في السنوات المذكورة، إلى وجود منحى تطويري وبنى تحتية متطورة، ما أتاح نهوضها إقتصادياً وتجارياً. أدى هذا الأمر لقيام طبقة من الأغنياء والمثقفين داخل المجتمع العربي التقليدي، الذين تثقفوا بالغالب في الدول المتطورة. فحاولنا من خلال عملنا هذا، معاينة طريقة تأثير هذه التحولات على الفن المعماري الذي تميّز به المجتمع العربي في فلسطين، وكيف تمّ تذويت الأفكار الهندسية الحداثوية وملاءمتها للمجتمع المحلي، وكذلك كيف تُرجمت الأدوات الغربية داخل الهندسة المعمارية العربية الحديثة.

[1] المعلومات مأخوذة من الدراسة البحثية لميرا سابا ذيب، "تتبّع الحداثوية العمرانية العربية في الحيّز الفلسطيني"